Μέσα από μια πολυετή έρευνα σε γαλλικά αρχεία, ο συγγραφέας ανατρέπει την προφορική παράδοση δεκαετιών. Τα σιντριβάνια τοποθετήθηκαν το 1883, προέρχονται από το περίφημο χυτήριο Val d’Osne και αποτελούν σύμβολο της κοσμοπολίτικης ακμής της περιοχής.
FARENEWS.GR: ΜΕΣΣΗΝΙΑ / ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ / ΦΙΛΙΑΤΡΑ
Του Νίκου Τζανάκου*
Ο Αέρας: Αριστερά το σχέδιο το οποίο διασώζεται έως και σήμερα και δεξιά πρόσφατη
φωτογραφία τμήματος του Κεντρικού σιντριβανιού των Φιλιατρών. Η απόλυτη αποτύπωση της θεωρίας του Εμπεδοκλή. Φιλότης ή Νείκος;
Η Γη: Αριστερά το σχέδιο το οποίο διασώζεται έως και σήμερα και δεξιά πρόσφατη
φωτογραφία τμήματος του Κεντρικού σιντριβανιού των Φιλιατρών. Η απόλυτη αποτύπωση της θεωρίας του Εμπεδοκλή. Φιλότης ή Νείκος;
Το 2014, ολοκληρώθηκε από τον υπογράφοντα, μια πολύχρονη έρευνα, για τα σιντριβάνια της Πάτρας, (κυρίως σε γαλλικά αρχεία, για την τέχνη της χύτευσης τον 19ο αιώνα), η οποία κατέληξε στην έκδοση σχετικού βιβλίου «Πάτρα 19ος αιώνας, μια πλατεία μύθος σε μια παγκόσμια πόλη».
Νίκος Τζανάκος. «Μια πλατεία μύθος σε μια παγκόσμια πόλη», (2014)
Κατά τη διάρκεια της έρευνας, στα γαλλικά αρχεία και ιδιαίτερα της μεγαλύτερης εταιρείας χυτοσίδηρου στον κόσμο, της γαλλικής VAL D’ONCE, ‘βρήκα μπροστά μου’ και τα πρωτότυπα σχέδια των δυο σιντριβανιών των Φιλιατρών.
Τα ανευρεθέντα σχέδια, συνοδευόμενα από απίστευτες λεπτομέρειες, δεν αφήνουν κανένα περιθώριο αμφισβήτησης της προέλευσής, των σιντριβανιών στα Φιλιατρά.
Ανευρέθηκαν ακόμα και τα σχέδια των επιμέρους τμημάτων των σιντριβανιών των Φιλιατρών (τρίτωνες, τα 4 ριζώματα του Εμπεδοκλή, η κανηφόρος κόρη, η Ιουλία της Δήμητρας, οι ερωδιοί κλπ) με αναλυτικότατα στοιχεία, διαστάσεων, βάρους, κλπ. Υπάρχουν στο φάκελο τον οποίο έχουμε δημιουργήσει, λεπτομερή στοιχεία και για τους τρεις περίφημους γλύπτες, λάτρεις του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, οι οποίοι τα έχουν κατασκευάσει. Liénard, Moreau, Lavigne.
Η περιέργεια, αλλά και η θέληση για συμβολή στη σωστή καταγραφή της ιστορίας των σιντριβανιών, με οδήγησε, να επισκέπτομαι για πρώτη φορά στη ζωή μου τα Φιλιατρά, το 2016 και να ‘ψάχνω’ στα τοπικά αρχεία όπου βέβαια μου ‘άνοιξαν πόρτες’. Ακολούθησαν άλλες 5 επισκέψεις.
Αρχικός οδηγός μου, ως πιο επίσημη προσέγγιση, το εισηγητικό έγγραφο της εφορείας Νεωτέρων μνημείων, με βάση το οποίο και χαρακτηρίστηκαν προστατευόμενα μνημεία το 2002, τα δυο σιντριβάνια. Είναι και ο οδηγός ο οποίος «καθοδηγεί» έως και σήμερα, όποιον αναφέρεται στα σιντριβάνια.
Η έρευνα έδειξε, πως αυτός ο ‘οδηγός’ (στηριγμένος απλά και μόνο στην προφορική παράδοση, η οποία έχει επικρατήσει στην περιοχή) δίχως να συνοδεύεται από κάποια έρευνα, δίχως τεκμηρίωση, περιέχει σημαντικές ανακρίβειες.
Αποτέλεσμα, τα σιντριβάνια να παρουσιάζονται, ως απλές χυτοσιδηρές κατασκευές. Να μην δίνεται κάποιο ερέθισμα, ώστε να ερευνηθεί τυχόν σύνδεσή τους με τον πολιτισμό της σταφίδας, με την αρχαία ελληνική μυθολογία και φιλοσοφία, με το ίδιο το όνομα των Φιλιατρών, με το πως και γιατί, οι πρόγονοι των σημερινών φιλιατρινών, επέλεξαν να αφήσουν πίσω τους στους αιώνες, αυτή την κληρονομιά.
Είναι σημαντικό να αναφερθεί, πως τα γαλλικά εργοστάσια, αντέγραφαν από το Λούβρο, κυρίως αρχαιοελληνικά και ρωμαϊκά αγάλματα, μύθους και παραστάσεις. Σε αρκετές από τις 150 χώρες, στις οποίες έχουν ανευρεθεί αντίστοιχα προϊόντα, υπάρχει σύνδεση με την Αρχαία Ελλάδα, με την ελληνική μυθολογία. Από την Τανζανία όπου κυριαρχεί ο μύθος του Ποσειδώνα, της Γαλάτειας, της Αμφιτρίτης και του Άκη, έως το Ρίο ντε Τζανέιρο με τη Θέμιδα τη θεά της Δικαιοσύνης, της φυσικής και ηθικής τάξης. Εκτός από την Ελλάδα. Που δεν τους έδινε σημασία! Η πατρίδα αυτών των μύθων δηλαδή, αδιαφορούσε!
Στην Αθήνα το κεντρικό σιντριβάνι της πλατείας Συντάγματος, ήταν παρόμοιο με αυτό της πλατείας Αγίου Ανδρέα στα Φιλιατρά. Δεν αντελήφθησαν την αξία του και το μύθο με τον Τρίτωνα, το χρέωσαν πρόχειρα ως έργο του Τσίλερ και το ξήλωσαν το 1950, αφήνοντας μόνο την μαρμάρινη λεκάνη της βάσης. Αυτή που ‘θαυμάζουμε’ σήμερα, συμπληρωμένη εσωτερικά, από άλλη μία μαρμάρινη λεκάνη!!!
Στην Πάτρα ίσχυσε το ίδιο, αλλά μετά το 2014 και αφού κυκλοφόρησε το βιβλίο που σας ανέφερα, άρχισε να γίνεται αντιληπτό, πως δεν είναι απλά χυτοσιδηρές κατασκευές, αλλά ‘μεταφέρουν’ την ιστορία του τόπου, μύθους και δίνουν μηνύματα ευημερίας και ανάπτυξης.
Η Φωτιά: Αριστερά το σχέδιο το οποίο διασώζεται έως και σήμερα και δεξιά πρόσφατη
φωτογραφία τμήματος του Κεντρικού σιντριβανιού των Φιλιατρών. Η απόλυτη αποτύπωση της θεωρίας του Εμπεδοκλή. Φιλότης ή Νείκος;
Το Νερό: Αριστερά το σχέδιο το οποίο διασώζεται έως και σήμερα και δεξιά πρόσφατη
φωτογραφία τμήματος του Κεντρικού σιντριβανιού των Φιλιατρών. Η απόλυτη αποτύπωση της θεωρίας του Εμπεδοκλή. Φιλότης ή Νείκος;
Καταγράφουμε παρακάτω, τα αποτελέσματα της έρευνας που πραγματοποιήσαμε, τόσο στα αρχεία της VAL D’ONCE στη Γαλλία, όσο και στα τοπικά αρχεία, κυρίως αυτά του Δήμου, του συλλόγου Φιλοπρόοδων Φιλιατρών, του περιοδικού ΦΙΛΙΑΤΡΑ και των αρχείων του Π. Λάλουση.
Α) Έως σήμερα είναι γνωστό πως: «Τα σιντριβάνια τοποθετήθηκαν το 1871, επί δημαρχίας Χρίστου Καραβίτη».
Κάτι τέτοιο δεν επαληθεύεται: Η έρευνα έδειξε πως, ο Χρίστος Καραβίτης δεν ήταν δήμαρχος το 1871! Ήταν ο Παναγιώταρος! Ο Χρίστος Καραβίτης, ασχολήθηκε πρώτη φορά με το Δήμο το 1874 και παρέμεινε δήμαρχος έως το 1882, οπότε και παραιτήθηκε, για να θέσει υποψηφιότητα για βουλευτής. Κατά τη διάρκεια της θητείας του, τεκμηριώνεται από αρχεία, πως πράγματι είχε δώσει εντολή να προϋπολογιστεί δαπάνη, για την αγορά αναβρυτηρίων.
Όταν τοποθετήθηκαν όμως τα αναβρυτήρια, το 1883, δεν ήταν δήμαρχος, υπήρχε δημαρχεύων ο πρώτος πάρεδρος, Γεώργιος Πατρίδης. Αν όμως τα σιντριβάνια τοποθετήθηκαν μετά τον Ιούλιο του 1883, είχε ήδη αναλάβει δήμαρχος ο Παναγιώταρος. Το 1883, ως χρόνος τοποθέτησης, τεκμαίρεται και από την επιγραφή που διασώζεται έως και σήμερα, στα καπάκια που οδηγούν στον υπόγειο θάλαμο ελέγχου, κάτω από κάθε σιντριβάνι και αποτελούν τμήμα της συνολικής αγοράς.
Επίσης από το ότι ο Κωστής Παλαμάς, το 1882, διαμένοντας στην διπλανή Κυπαρισσία, έχει καταγράψει εντυπωσιακά σημαντικές λεπτομέρειες για τα Φιλιατρά, υμνώντας τα για την ευμάρεια και τον πολιτισμό τους, με αναλυτική περιγραφή των πάντων και ιδιαίτερα της πλατείας των Φιλιατρών, αλλά δεν αναφέρει τίποτα για τα σιντριβάνια. Συνολικά η έρευνα, δεν βρήκε κανένα στοιχείο ή αναφορά, που να αναφέρεται στα σιντριβάνια, πριν το 1883. Η πρώτη αναφορά γίνεται από εφημερίδα της Καλαμάτας το 1892, όπως περιγράφει ο Κώστας Κόλλιας-Ερανιώτης.
Β) Έως σήμερα είναι γνωστό πως: «Τα σιντριβάνια είναι ιταλικά και μάλιστα από τη Φλωρεντία (εναλλακτικά αναφέρονται ως Βενετσιάνικα)».
Η έρευνα έδειξε, με απόλυτη τεκμηρίωση, πως τα σιντριβάνια είναι 100% γαλλικά και μάλιστα η παρουσία της Val d’once, ως κατασκευάστριας εταιρείας, δεν επιτρέπει ούτε καν τη σκέψη αντιγραφής τους από άλλη εταιρεία, αφού ουδείς μπορούσε να έχει καλούπια των έργων, η δε πνευματική ιδιοκτησία ανήκε στην ίδια και στους ζώντες τότε γλύπτες-δημιουργούς τους, οι οποίοι εργαζόντουσαν αποκλειστικά για την Val d’once.
Εξάλλου τα καλούπια κατασκευής των γλυπτών των σιντριβανιών, διασώζονται έως και σήμερα, στη Γαλλία, στην πόλη Somevoire.
Επίσης η έρευνα βρήκε άλλα 30 τουλάχιστον, ακριβώς όμοια σιντριβάνια, σε διάφορες χώρες και σε όλα υπάρχει αναφορά, πως προέρχονται από το ίδιο εργοστάσιο της Val d’once.
Εξάλλου για τα δυο αυτά σιντριβάνια, τόσο η εταιρεία, όσο και οι καλλιτέχνες, έχουν βραβευτεί, σε διάφορες διεθνείς εκθέσεις. Πουθενά στον κόσμο δεν τα αναφέρουν ως ιταλικά.
Γ) Έως σήμερα είναι γνωστό πως: «τα έργα στα σιντριβάνια, ανήκουν στο καλλιτεχνικό ρεύμα, ιταλικού Μπαρόκ».
Η έρευνα έδειξε, πως δεν πρόκειται για ιταλικό μπαρόκ, καμία σχέση (αυτό είναι φανερό και με γυμνό οφθαλμό) αλλά πρόκειται για κλασική περίπτωση Γαλλικού Ακαδημαϊσμού (Ακαδημαϊκού Κλασικισμού), με έντονα στοιχεία Νεοαναγέννησης και Εκλεκτισμού.
Νίκος Τζανάκος: «Τα σιντριβάνια των Φιλιατρών και ο Εμπεδοκλής» (2026)
Νίκος Τζανάκος: Ένα από τα δημοσιεύματα του 2016, στο περιοδικό ΦΙΛΙΑΤΡΑ
Από το 2016, έχω δημοσιοποιήσει με άρθρα μου σε όλα τα ΜΜΕ, (σχετική δημοσίευση και στο περιοδικό ΦΙΛΙΑΤΡΑ, τ. 221) το αποτέλεσμα της έρευνας, πως τα σιντριβάνια είναι γαλλικά και πως έχω στα χέρια μου τα αντίγραφα των πρωτοτύπων σχεδίων, ολόκληρων των σιντριβανιών και μεμονωμένα για κάθε στοιχείο τους.
Προσπάθησα επί δέκα χρόνια, να ενημερώσω κάθε αρμόδιο, που μου έδωσε τη δυνατότητα να τον συναντήσω. Πρόσφερα αφιλοκερδώς δίχως καμία απαίτηση το φάκελο της έρευνας. Δεν με ‘άκουσε’ κανείς! Το ίδιο επαναλαμβάνω και σήμερα, αφού εξακολουθεί να αναπαράγεται, μια λανθασμένη προσέγγιση, σε ότι αφορά τα σιντριβάνια. Ακόμα και στη μελέτη για την ανάπλαση της Κεντρικής πλατείας των Φιλιατρών, έχει συμπεριληφθεί ως ‘μελέτη’, η ίδια μονότονη, αλλά πάντα χωρίς τεκμηρίωση, περιγραφή.
Ο λόγος για τον οποίο επανέρχομαι, καταγράφοντας κουραστικές ίσως για κάποιους λεπτομέρειες, είναι πως τον τελευταίο χρόνο, επιτέλους βρήκα συμπαραστάτη στην προσπάθειά μου, τον «Σύλλογο Φιλοπρόοδων Φιλιατρών» και την πρόεδρό του κ. Βιβή Παντελάκη, με το συμβούλιό της, καθώς και τον λόγιο και ακούραστο εργάτη του πνεύματος κ. Κώστα Κόλλια, οι οποίοι και υποστήριξαν και στήριξαν ηθικά την προσπάθειά, να εκδοθεί ένα βιβλίο, με όλα τα παραπάνω τεκμήρια. Έτσι στις 8 Ιουνίου του 2026, στην Πάτρα, παρουσιάστηκε το βιβλίο μου «Τα σιντριβάνια των Φιλιατρών και ο Εμπεδοκλής, η τέχνη της χύτευσης μέσα στο χρόνο» από τις εκδόσεις το Δόντι.
Ο επιπλέον λόγος, για τον οποίο και αποφάσισα να μην περιμένω, να παρουσιαστεί το βιβλίο όπως έχει προγραμματιστεί, στα Φιλιατρά τον επόμενο Σεπτέμβριο, είναι επειδή διαπίστωσα, πως έχει ενταθεί, από πολλές πλευρές, με ιδιαίτερη επιμονή, η επανάληψη του ατεκμηρίωτου σεναρίου περί 1871 και ιταλικής προέλευσης, κάτι που ‘οδηγεί’ αναγκαστικά σε απλές χυτοσιδηρές κατασκευές, με τις καθ’ ύλη αρμόδιες υπηρεσίες, να μην αισθάνονται την ανάγκη και την υποχρέωση, να προχωρήσουν σε κάποια ‘διορθωτική’ κίνηση. Ενώ έχουν ενημερωθεί πως τίθεται ανιδιοτελώς στη διάθεσή τους, οτιδήποτε ζητηθεί. Ακόμα και ο τρόπος να αντικατασταθούν, όσα τμήματα έχουν φθαρεί υπερβολικά, ώστε να αποκατασταθεί στην πρότερη του κατάσταση, ακόμα και το σιντριβάνι της πλατείας του Αγίου Ανδρέα ή σε ποιο σημείο, πάνω στο μνημείο θα βρεθούν οι σχετικοί κωδικοί.
Όλο αυτό το θολό και ατεκμηρίωτο ιστορικά περιβάλλον, περί της προέλευσης και του καλλιτεχνικού κινήματος στο οποίο ανήκουν τα σιντριβάνια, έχει μπλοκάρει τη δυνατότητα να αναδειχτεί η πραγματικότητα. Πως δηλαδή, οι παραγγελίες και η τοποθέτηση των σιντριβανιών, δεν ήταν απλά για να ομορφύνουν το αστικό τοπίο.
Η επιλογή έργων των Liénard, Moreau και Lavigne, καλλιτεχνών που κυρίως αναδείκνυαν την ελληνική φιλοσοφία και τους μύθους της αρχαίας Ελλάδας, δείχνει μια τοπική κοινωνία με ανοιχτούς ορίζοντες και υψηλή αισθητική.
Οι σταφιδοπαραγωγοί των Φιλιατρών, μέσω των επαφών τους με τα μεγάλα λιμάνια της Ευρώπης και τους εμπόρους του εξωτερικού, δεν αγόρασαν απλώς «αστικό εξοπλισμό».
Εισήγαγαν στα Φιλιατρά την αισθητική του Παρισιού, προσαρμοσμένη στον πολιτισμό της σταφίδας, που τους είχε οδηγήσει στην ευημερία, συνδυασμένη με αρχαιοελληνικούς μύθους.
Όταν το νερό αναβλύζει από τον αμφορέα της Νύμφης ή μέσα από το καλάθι της Κανηφόρου, δεν δροσίζει απλώς τις πλατείες. Θυμίζει αιώνια τον αρχαίο μύθο της Ταναγραίας Βοιωτίας για τον μεθυσμένο Τρίτωνα και τη θεωρία των Ριζωμάτων του Εμπεδοκλή.
Είναι χαρακτηριστικό πως τα δύο σιντριβάνια ‘συνομιλούν’ μεταξύ τους.
Τα Φιλιατρά πήραν έναν γαλλικό εμπορικό κατάλογο και του έδωσαν ελληνική λαλιά, κάνοντας τα σιντριβάνια, το απόλυτο σύμβολο της τοπικής τους ταυτότητας.
«Η συλλογική μνήμη όμως παγίδευσε τα δύο σιντριβάνια, σε μια διπλή παρανόηση, αποκαλώντας τα “ιταλικά μπαρόκ έργα από τη Φλωρεντία και το αφήγημα οδηγήθηκε σε αδιέξοδο”
Το 1883, τα Φιλιατρά δεν ήταν μια απομονωμένη επαρχία, αλλά μια παγκόσμια αγορά. Δεν ήταν μια αποκομμένη γωνιά της Μεσσηνίας. Ήταν ένας κοσμοπολίτικος κόμβος που «συνομιλούσε» απευθείας με τις μεγάλες αγορές της Ευρώπης.
Είναι η χρονιά που η σταφιδική έκρηξη, φτάνει στο ζενίθ της. Τα κέρδη από τον “μαύρο χρυσό” ήταν αυτά που επέτρεψαν στον Δήμο, να αγοράσει αυτά τα ευρωπαϊκά αριστουργήματα, αποτυπώνοντας, την οικονομική του δόξα στο μαντέμι. Τα δύο σιντριβάνια, αγορασμένα με τα πλούσια κεφάλαια της κορινθιακής σταφίδας, ήρθαν για να σφραγίσουν αυτήν ακριβώς την παγκόσμια εμπορική επιτυχία.
Η αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας, για τα δύο σιντριβάνια των Φιλιατρών δεν αφαιρεί τίποτα από τη γοητεία τους. Αντίθετα, τους προσδίδει μια πολύ πιο βαθιά και ουσιαστική διάσταση.
Η αποκάλυψη της γαλλικής τους καταγωγής, από το χυτήριο Val d’Osne, δεν είναι απλή λεπτομέρεια. Είναι η ίδια η καταγραφή της ταυτότητας των Φιλιατρών.
Τα δυο σιντριβάνια στέκονται ακόμα και σήμερα εκεί, για να θυμίζουν το ‘μεγάλο ταξίδι’. Το ταξίδι όπου η φιλιατρινή σταφίδα, έφευγε από τον Αγρίλη ή την Αγία Κυριακή, για να κατακτήσει τον κόσμο.
Αλλά και να θυμίζει στους φιλιατρινούς διαχρονικά, κάθε φορά που αντικρίζουν το κεντρικό σιντριβάνι, πως έχουν να διαλέξουν μεταξύ της ΦΙΛΟΤΗΤΑΣ (αν επιθυμούν να συνεχίσουν να προοδεύουν) ή του ΝΕΙΚΟΥΣ (που οδηγεί στην καταστροφή).
Αυτό είναι το μήνυμα που τους άφησαν κληρονομιά, οι πρόγονοί τους, συνθέτοντας στο σιντριβάνι τους, το μύθο του Εμπεδοκλή.
Νίκος Τζανάκος[1]
[1] Ο Νίκος Τζανάκος, έχει σπουδάσει Μαθηματικά και Ελληνικό Πολιτισμό, ασχολούμενος ιδιαίτερα με την Ιστορία της Τέχνης. Κατέχει μεταπτυχιακούς τίτλους στην Εκπαίδευση Ενηλίκων και στην Διοίκηση, Sports Management. Έχει εκδώσει 7 ιστορικού περιεχομένου βιβλία, καθώς και τα «Το τριφυές και η διαμόρφωση της ταυτότητας του Ελληνικού Πολιτισμού» και «Τηλεδιάσκεψη, Τηλε-εκπαίδευση, σχεδιασμός προγραμμάτων Εκπαίδευσης». Με βάση τα βιβλία του έχουν γυριστεί 6 ντοκιμαντέρ ιστορικού περιεχομένου από την COSMOTE HISTORY. Ως πρόεδρος του συλλόγου «ΜΑΡΣΥΑΣ», με γραμματέα τον τότε πρόεδρο του συλλόγου Αρχιτεκτόνων Αχαΐας, κ. Γιάννη Πανταζόπουλο, είχαν αιτηθεί από το Υπουργείο, τον χαρακτηρισμό των σιντριβανιών της Πάτρας, ως προστατευόμενα μνημεία, κάτι που έγινε δεκτό μετά και από σχετική πίεση του υπουργείου προς το Δήμο Πατρέων. Τα έγγραφα και οι επιστολές στη διάθεσή σας. Επίσης, η συνολική του μελέτη για τα συγκεκριμένα σιντριβάνια, καθώς και στοιχεία από το βιβλίο, το οποίο του ζητήθηκε από το υπουργείο και το απέστειλε, αποτελούν και τη ραχοκοκαλιά της σχετικής μελέτης 80 σελίδων, με βάση την οποία πραγματοποιείται τον τελευταίο καιρό, η συντήρηση του ενός σιντριβανιού στην Πάτρα, με παρέμβαση και χρηματοδότηση από το Υπουργείο Πολιτισμού.
